مسجد کبود تبریز؛ داستان شاهکار فیروزه ای - مجله رویای کره ای

اگر می خواهید تماشا مسجد را با یک برنامه کامل شهری ترکیب کنید، راهنمای جاهای تماشای تبریز انتخاب های بیشتری در اختیارتان می گذارد. مسجد کبود فاصله کمی با موزه آذربایجان و میدان ساعت دارد؛ پس بدون رفت وآمد طولانی می توان چند جاذبه مهم را در یک نیم روز دید.

مسجد کبود تبریز در یک نگاه

مسجد کبود کجاست؟

مسجد کبود در مرکز شهر تبریز، خیابان امام و مجاورت پارک خاقانی و موزه آذربایجان قرار گرفته است. نشانی دقیق تر آن میان میدان ساعت و تقاطع منصور است. ورودی بنا از سمت مجموعه و فضای سبز اطراف در دسترس قرار می گیرد و موقعیت مرکزی آن باعث شده رسیدن به مسجد با حمل ونقل عمومی ساده باشد.

دسترسی با مترو، اتوبوس و خودروی شخصی

نزدیک ترین ایستگاه مترو، ایستگاه میدان ساعت در خط یک متروی تبریز است. از آنجا با یک پیاده روی کوتاه در خیابان امام به مسجد می رسید. ایستگاه شهید بهشتی نیز فاصله زیادی ندارد. اتوبوس ها و بی آرتی های مسیر خیابان امام هم در نزدیکی مسجد ایستگاه دارند.

با خودروی شخصی می توان تا محدوده مسجد رفت، ولی پیدا کردن جای پارک در ساعت های شلوغ آسان نیست. پارک در یک پارکینگ عمومی نزدیک و ادامه مسیر با پای پیاده دردسر کمتری دارد. فاصله میدان ساعت تا مسجد حدود 10 تا 15 دقیقه پیاده روی است.

تاریخچه مسجد کبود تبریز؛ از عمارت مظفریه تا امروز

مسجد کبود بنای اصلی به جای مانده از مجموعه مظفریه است. این مجموعه در روزگار دنیاشاه قراقویونلو شکل گرفت و خانقاه، کتابخانه، صحن و حمام را هم دربر می گرفت؛ اجزایی که امروز دیگر باقی نمانده اند.

مسجد کبود را چه کسی و در چه سالی ساخت؟

ساخت مسجد کبود تبریز به دوره فرمانروایی دنیاشاه قراقویونلو برمی گردد. تاریخ 870 هجری قمری روی کتیبه سردر ثبت شده؛ بااین حال، این تاریخ احتمالاً خاتمه ساخت یا تکمیل تزیینات سردر را نشان می دهد، نه لزوماً روز آغاز پروژه. ساخت چنین بنایی چند سال زمان می برد و کار آن باید زودتر آغاز شده باشد.

درباره بانی یا ناظر ساخت، روایت ها یکدست نیستند. شماری از منابع جان بیگم خاتون، همسر دنیاشاه، را بانی یا ناظر مجموعه می دانند و بعضی روایت ها از صالحه خاتون، دختر دنیاشاه، نام می برند. برای همین، نسبت دادن قطعی همه مراحل ساخت به یکی از این دو نفر درست نیست. آنچه اطمینان بیشتری دارد، پیوند بنا با حکومت دنیاشاه و مجموعه مظفریه است.

زلزله، ویرانی و بازسازی گنبدهای مسجد

زلزله بزرگ تبریز در سال 1193 هجری قمری، برابر با 1780 میلادی، بخش عمده مسجد را ویران کرد. گنبدها و مناره ها فرو ریختند و بیشتر سردر و چند پایه اصلی باقی ماند. بازسازی های حفاظتی از دهه 1310 خورشیدی جدی تر شد و ساخت دوباره گنبدها در دهه 1350 پیش رفت. گزارش وزارت میراث فرهنگی آغاز حفاظت از طاق ها و پایه ها را سال 1318 و خاتمه کارهای ساختمانی اصلی را سال 1355 ذکر می نماید.

معماری مسجد کبود تبریز؛ چرا این بنا فرق دارد؟

تفاوت مسجد کبود فقط در رنگ کاشی ها نیست. طرح فشرده، گنبدخانه مرکزی و اتصال مسجد به آرامگاه، آن را از مسجدهای حیاط دار و چهارایوانی جدا می نماید. پژوهشگران درباره شباهت پلان بنا با بعضی مسجدهای عثمانی بحث نموده اند، اما پژوهش های تازه تر ریشه ساختاری آن را در سنت گنبدخانه های ایرانی می بینند.

سبک آذری و ساختار مسجد-آرامگاه

معماری مسجد کبود تبریز در چارچوب شیوه آذری قرار می گیرد. آجر، گنبدهای بزرگ، تناسبات بلند و تزیینات پرکار از نشانه های این شیوه اند. ظاهر بیرونی بنا آجری و سنگین است، اما سردر و فضای داخلی با کاشی و خط جان می گیرند.

ساختار بسته و فشرده بنا با آب وهوای سرد تبریز سازگاری دارد. هسته اصلی فضایی پوشیده و متمرکز است. پشت گنبدخانه مسجد نیز گنبدخانه کوچک تر آرامگاه قرار گرفته و مسیر ارتباطی آن دو از دو سوی محراب می گذرد.

پلان مسجد کبود تبریز و ارتباط فضاها

در پلان مسجد کبود تبریز، گنبدخانه بزرگ در مرکز قرار گرفته است و رواق ها و شبستان ها سه سوی آن را می گیرند. محراب در ضلع قبله دیده می گردد و دو مسیر طرفین آن به آرامگاه راه می دهند؛ بنابراین عبادتگزار دید مستقیم به فضای مقبره نداشته است.

پژوهش ریشه یابی الگوی معماری مسجد کبود این بنا را حاصل اتصال دو گنبدخانه می داند: گنبدخانه بزرگ با کارکرد مسجد و گنبدخانه کوچک با کارکرد آرامگاه. همین ساختار باید مبنای بازطراحی پلان مقاله قرار بگیرد.

گنبد مسجد کبود چگونه ساخته و بازسازی شد؟

گنبدخانه اصلی روی چهار پایه نیرومند آجری قرار گرفته است. عناصر واسط، مربع پایه را به دایره زیر گنبد تبدیل و بار پوسته را به پایه ها منتقل می نمایند. دهانه بزرگ فضای اصلی، اجرای دقیق آجرچینی را ضروری می نموده است.

گنبد کوچک تر روی بخش آرامگاه قرار داشت. هر دو گنبد تاریخی در زلزله سده هجدهم فرو ریختند. گنبدهای کنونی محصول بازسازی معاصرند و با طرح و نظارت استاد رضا معماران ساخته شدند. فرم فعلی کوشش می نماید حجم تاریخی بنا را بازآفرینی کند، اما مصالح، جزئیات اجرایی و بخشی از سازوکار ساخت آن دقیقاً همان سازه قرن نهم نیست.

شبستان، سردر، صحن و فضای داخلی

نخستین بخش چشمگیر، سردر بلند و کاشی کاری شده است. پس از ورودی به گنبدخانه اصلی می رسید. رواق ها و طاق نماها اطراف آن قرار دارند و شبستان ها برای عبادت، آموزش و حضور روزمره به کار می رفتند.

مسجد کبود میانسرا به معنای رایج در مسجدهای چهارایوانی ندارد. فضای روبه روی سردر نقش حیاط را ایفا می کرد و حوضی برای وضو داشت. داخل بنا ابتدا پایه ها و گنبد را ببینید، سپس سراغ محراب، آرامگاه، کتیبه ها و کاشی کاری بروید.

چه بخش هایی از بنای امروز اصیل و چه بخش هایی بازسازی شده اند؟

بازسازی مسجد کبود به این معنا نیست که تمام سازه قرن نهم تا امروز سالم مانده است. طبق گزارش های میراث فرهنگی، پس از زلزله تنها سردر و چند پایه مهم برجای ماند. بخش زیادی از پوشش ها، گنبدها و دیوارهای تکمیلی در برنامه های بازسازیی سده اخیر ساخته یا بازسازی شدند. تزیینات نیز ترکیبی از قطعات اصیل، بخش های تثبیت شده و بازسازی های جتماشاد.

تفاوت رنگ، بافت و فرسودگی سطوح می تواند سرنخ بدهد، اما برای تشخیص قطعی کافی نیست. هر کاشی منظم و سالمی لزوماً تازه نیست و نظر دقیق را باید از بازسازیگر یا راهنمای متخصص گرفت.

کاشی کاری مسجد کبود؛ راز نام فیروزه اسلام

مسجد کبود دارای چه نوع کاشی کاری بوده است؟

برجسته ترین تکنیک بنا کاشی کاری معرق همراه با تلفیق آجر و کاشی است. رنگ های لاجوردی، فیروزه ای و سفید در بیشتر تزیینات دیده می شوند و در بخش هایی جزئیات زرین نیز به کار رفته بود. تنوع رنگ و ظرافت برش قطعات، سردر و فضای داخلی را به سطحی یکپارچه از نقش و خط تبدیل می کرد.

در کاشی معرق، قطعات کوچک بر اساس شکل نقش بریده و کنار هم چیده می شوند. این روش زمان بر است، اما خط ها و منحنی های دقیقی می سازد. در کاشی هفت رنگ، نقش روی کاشی های مربع نقاشی و سپس پخته می گردد؛ اجرا سریع تر پیش می رود، ولی شبکه کاشی ها بیشتر به چشم می آید.

نقش های هندسی، اسلیمی و رنگ های لاجوردی

گره های هندسی و ستاره ها در کنار ساقه های پیچان اسلیمی قرار گرفته اند. حروف نیز بخشی از ریتم نقش را می سازند. آجر بدون لعاب میان کاشی ها گرمای رنگی می آورد و آبی را از یکنواختی درمی آورد.

غلبه لاجوردی و فیروزه ای علت نام مسجد کبود و لقب فیروزه دنیا اسلام است. نور مستقیم فیروزه ای ها را روشن تر نشان می دهد و لاجوردی در سایه عمق بیشتری می گیرد.

کتیبه ها، خوشنویسی و نقاشی های داخل بنا

کتیبه های سردر و شبستان چه می گویند؟

کتیبه سردر، نام عمارت مظفریه و تاریخ 870 هجری قمری را در خود دارد. نام نعمت الله بن محمد البواب نیز روی آن دیده می گردد؛ هنرمندی که از او به عنوان خطاط و طراح نقوش بنا یاد نموده اند. نام دنیاشاه در کتیبه بالای ورودی آمده و بنا بر گزارش های تاریخی، این قسمت پوششی زرین داشته است.

در تزیینات مسجد از خط های کوفی، ثلث، نسخ و گونه های دیگر خوشنویسی استفاده شده است. سوره فتح نیز به شکل برجسته در پیرامون بخش بالایی شبستان بزرگ دیده می گردد. پشت ورودی شبستان، بیت کردار بیار و گرد گفتار مگرد / چون نموده گردد، کار بگوید که که کرد با خط ثلث نوشته شده و میان متن های مذهبی، لحنی حکمت آمیز دارد.

آیا مسجد کبود نقاشی دارد؟

آنچه در جست وجوها با عنوان نقاشی مسجد کبود تبریز شناخته می گردد، بیشتر تزیین معماری است تا تابلو یا نقاشی مستقل. نقوش هندسی و اسلیمی، خوشنویسی، کاشی معرق و تزیینات زرنگار کنار هم سطح دیوار و گنبد را شکل داده اند. بعضی نقش ها آن قدر ظریف اند که از دور شبیه نقاشی به نظر می رسند، اما تکنیک اجرای آنها با نقاشی روی بوم یا دیوار تفاوت دارد.

عکس های مسجد کبود تبریز؛ نمای بیرونی و داخل بنا

موزه مسجد کبود تبریز کدام است؟

عبارت موزه مسجد کبود تبریز گاهی به سه مکان اشاره می نماید: خود مسجد و محوطه آن، سایت موزه عصر آهن در محدوده شمالی و اطراف مسجد، و موزه آذربایجان که ساختمانی مستقل در مجاورت بناست.

پس موزه آذربایجان داخل مسجد کبود قرار ندارد و سایت موزه عصر آهن هم بخشی از فضای داخلی مسجد نیست. نزدیکی این سه مکان باعث شکل گیری ابهام شده است. اگر وقت کافی دارید، برنامه بازدید را جداگانه بچینید و ساعت فعالیت هر مکان را مستقل آنالیز کنید.

ساعات بازدید، قیمت بلیط و نکات پیش از رفتن

طبق اطلاعیه قابل مشاهده در وب سایت رسمی عمارت مظفریه، ساعت بازدید 8 تا 17:30 اعلام شده است. بازدیدنمایندگان ایرانی برای بازدید از این مکان باید بلیط به قیمت 15 هزار تومان خریداری نمایند.

با حوصله حرکت کنید و از دیوارها فاصله بگیرید. لمس کاشی ها، تکیه دادن به سطوح تاریخی و فلاش می تواند به بنا آسیب بزند. زمستان ها نیز لباس گرم همراه داشته باشید.

بعد از مسجد کبود از کجا تماشا کنیم؟

ساده ترین برنامه، آغاز از مسجد کبود و ادامه به موزه آذربایجان است. سپس در خیابان امام به سمت میدان ساعت بروید و عمارت شهرداری را ببینید. پیاده راه تربیت هم می تواند ایستگاه بعدی باشد.

اگر نیم روز یا بیشتر زمان دارید، از میدان ساعت به سمت بازار تاریخی تبریز بروید. برای برنامه فشرده، مسجد کبود، موزه آذربایجان و میدان ساعت کافی اند؛ بازار را زمانی اضافه کنید که دست کم دو تا سه ساعت دیگر فرصت دارید.

جمع بندی

مسجد کبود تبریز فقط یک مسجد آبی رنگ نیست؛ بازمانده مجموعه مظفریه، نمونه ای مهم از معماری آذری و نمایشگاهی از هنر کاشی کاران و خوشنویسان تبریزی است. زلزله بیشتر حجم تاریخی آن را از میان برد و بازسازی معاصر گنبدها را بازگرداند. امروز در یک بنا می توان شکوه قرن نهم، رد ویرانی و نگاه بازسازیگران سده اخیر را دید. موقعیت مرکزی مسجد هم ترکیب بازدید آن با موزه آذربایجان و میدان ساعت را آسان می نماید.